Shkruan: Burim Gjaka
Në debatin bashkëkohor për cilësinë në arsim, vëmendja shpesh përqendrohet në kurrikulë, tekste shkollore dhe infrastrukturë. Megjithatë, kërkimet shkencore dhe praktikat ndërkombëtare tregojnë se një nga faktorët më përcaktues për suksesin e një shkolle është lidershipi i saj. Në këtë kuptim, drejtori i shkollës nuk duhet reduktuar në një rol administrativ, por duhet trajtuar si faktor strategjik në formësimin e rezultateve arsimore dhe kulturës institucionale.
Nëse mësuesit përfaqësojnë zemrën e shkollës, drejtori është truri dhe busulla orientuese e saj. Suksesi i një institucioni arsimor nuk është rastësi; ai është produkt i drejtpërdrejtë i vizionit, kompetencës dhe qëndrueshmërisë profesionale të drejtuesit. Siç thekson Peter Drucker: “Menaxhimi është të bësh gjërat siç duhet; lidershipi është të bësh gjërat e duhura.” Ky dallim është thelbësor për të kuptuar pse jo çdo drejtues prodhon rezultate.
Studimet e organizatave ndërkombëtare si OECD (Pont, Nusche & Moorman, 2008) dhe kërkimet e zhvilluara në University of Minnesota (Leithwood et al., 2004) theksojnë se lidershipi i shkollës është faktori i dytë më i rëndësishëm brenda shkollës që ndikon në arritjet e nxënësve, menjëherë pas cilësisë së mësimdhënies. Sipas këtyre studimeve, një përqindje e konsiderueshme e variacionit në performancën e nxënësve lidhet drejtpërdrejt me efektivitetin e drejtimit të shkollës. Kjo do të thotë se drejtori nuk është vetëm menaxher i proceseve, por ndikues i drejtpërdrejtë në rezultatet mësimore.
Një nga dimensionet më të rëndësishme të këtij roli është njohja e thelluar e legjislacionit arsimor. Drejtori është garant i ligjshmërisë dhe i funksionimit institucional. Në kontekstin e Kosovës, ku sistemi arsimor është ende në procese konsolidimi dhe reformimi, kjo kompetencë bëhet edhe më kritike. Ka pasur raste kur drejtues që nuk zotërojnë kornizën ligjore kanë marrë vendime të kontestueshme për punësime, vlerësime apo masa disiplinore, duke krijuar konflikte të panevojshme dhe duke dëmtuar besimin në institucion.
Në të kundërt, rastet pozitive tregojnë se kur drejtori e njeh dhe e zbaton ligjin me përpikëri, ai arrin të vendosë standarde të qarta dhe të mbrojë shkollën nga ndërhyrjet e jashtme. Në disa shkolla në Kosovë, drejtues që kanë insistuar në procedura të rregullta rekrutimi dhe vlerësimi kanë arritur të ndërtojnë ekipe më të qëndrueshme dhe më profesionale, pavarësisht presioneve.
Megjithatë, kompetenca teknike nuk mjafton. Integriteti dhe guximi profesional janë elemente vendimtare që e diferencojnë një drejtues efektiv nga një drejtues formal. Në praktikë, shkollat në Kosovë shpesh përballen me ndërhyrje politike, kërkesa për favore apo ndikime nga grupe interesi, janë raportuar vazhdimisht raste kur emërimet e drejtuesve kanë qenë të lidhura me cikle politike apo interesa lokale, duke e dobësuar autoritetin profesional të institucionit.
Në këto rrethana, drejtori vihet përballë një prove thelbësore: të ruajë parimet apo të përshtatet me presionin. Një drejtues me integritet mbron stafin nga padrejtësitë, refuzon deformimin e vlerësimit të nxënësve dhe vendos interesin e institucionit mbi interesat e jashtme. Ky qëndrim krijon një kulturë besimi dhe profesionalizmi, e cila reflektohet drejtpërdrejt në performancën e shkollës. Siç argumenton Fullan (2014), lidershipi efektiv në arsim lidhet ngushtë me ndërtimin e një kulture bashkëpunimi dhe përgjegjësie të përbashkët.
Në të kundërt, emërimi i drejtuesve jo mbi bazë merite mbetet një nga sfidat më serioze. Në shumë raste në rajon, ndryshimet politike janë shoqëruar me zëvendësime të drejtuesve të shkollave, jo për shkak të performancës, por për shkak të përkatësive apo lidhjeve. Kjo praktikë prodhon pasiguri institucionale, ul motivimin e stafit dhe dëmton vazhdimësinë e reformave.
Pasojat janë të dukshme: standarde të paqëndrueshme, mungesë llogaridhënieje dhe një kulturë ku cilësia nuk është prioritet. Në këtë kuptim, drejtori i dobët nuk është vetëm një problem individual, por një faktor që ndikon në dobësimin e gjithë sistemit arsimor.
Përvoja e vendeve me sisteme të suksesshme arsimore, si Finlanda dhe Estonia, tregon se autonomia e shkollës dhe profesionalizmi i drejtuesit janë faktorë kyç për cilësinë (OECD, 2016). Në këto sisteme, drejtuesit përzgjidhen përmes proceseve rigoroze dhe mbështeten në ushtrimin e rolit të tyre pa ndërhyrje të panevojshme.
Në përfundim, shkolla është reflektim i drejtpërdrejtë i drejtuesit të saj. Nuk mund të ketë shkolla të forta me drejtues të dobët. Nëse synohet ndërtimi i një sistemi arsimor që formon individë të lirë, kritikë dhe të aftë, atëherë vëmendja duhet të përqendrohet seriozisht në përzgjedhjen, përgatitjen dhe mbështetjen e drejtuesve të shkollave.
Një drejtor me kompetencë, njohuri ligjore dhe integritet nuk menaxhon thjesht një institucion—ai përcakton cilësinë e tij. Dhe një drejtues që ka guximin të thotë “jo” ndaj padrejtësisë, është në thelb një drejtues që i thotë “po” së ardhmes së arsimit.
