Pjesa V e fejtonit analitik “Kolapsi i heshtur: Anatomia e një sistemi arsimor në degradim”
“Politika duhet t’i shërbejë arsimit; jo ta sundojë atë.”
Përshtatur nga filozofia e Hannah Arendt mbi arsimin dhe përgjegjësinë publike
Shkruan: Burim Gjaka
Në çdo demokraci funksionale, arsimi dhe politika duhet të bashkëjetojnë, por nuk duhet të ngatërrohen. Politika ka legjitimitetin për të hartuar politika publike, për të miratuar ligje dhe për të siguruar financimin e arsimit. Profesionistët e arsimit kanë përgjegjësinë t’i zbatojnë ato mbi bazën e dijes, etikës dhe interesit më të mirë të nxënësit. Kur këta kufij fillojnë të zbehen, autonomia profesionale dobësohet, besimi në institucionet arsimore lëkundet dhe cilësia e sistemit vihet në pikëpyetje.
Arsimi nuk është fushë ku suksesi matet me numrin e vendimeve administrative apo me ritmin e ndryshimit të rregulloreve. Ai matet me aftësinë për të krijuar një mjedis ku vendimet pedagogjike merren mbi bazën e kompetencës profesionale, përvojës dhe interesit më të mirë të nxënësit. Pikërisht këtu qëndron dallimi ndërmjet një sistemi që ndërton besim dhe një sistemi që prodhon pasiguri.
Politizimi është një nga rreziqet më të mëdha për çdo sistem arsimor. Politizimi nuk matet vetëm me atë që ndodh, por edhe me atë që profesionistët nuk guxojnë më ta thonë apo ta bëjnë. Kur vetëcensura bëhet pjesë e kulturës institucionale, dëmi është tashmë i thellë.Ai nuk fillon gjithmonë me emërime apo shkarkime. Nuk fillon domosdoshmërisht me ndërhyrje të dukshme. Ai fillon shumë më herët – në momentin kur bindja politike perceptohet si më e rëndësishme se kompetenca profesionale; kur konformizmi shihet si rrugë më e sigurt sesa profesionalizmi dhe mendimi kritik; kur integriteti nuk perceptohet më si vlera më e çmuar e institucionit.
Në një klimë të tillë, institucioni ndryshon gradualisht karakter. Njerëzit nuk pyesin më: “Cila është zgjidhja më e mirë?” Ata fillojnë të pyesin: “Cila është zgjidhja më e pranueshme?” Dhe pikërisht aty fillon degradimi institucional. Ai nuk shfaqet menjëherë në statistika apo raporte. Ai fillon në kulturën organizative të institucionit, aty ku zbehet iniciativa, dobësohet përgjegjësia dhe vendimmarrja bëhet gjithnjë e më pak profesionale.
Pasojat e këtij fenomeni nuk ndihen vetëm në momentin e një vendimi administrativ. Ato krijojnë një kulturë ku njerëzit nuk përpiqen të jenë më të mirët, por të mos bien në sy; ku kreativiteti zëvendësohet nga kujdesi për të mos gabuar; ku përgjegjësia individuale zbehet përballë përshtatjes me rrethanat. Kjo është një nga format më të rrezikshme të degradimit institucional, sepse nuk prodhon konflikt të hapur, por mediokritet të qëndrueshëm.
Një shkollë nuk mund të jetë vend ku mbizotëron frika nga mendimi ndryshe. Misioni i saj është pikërisht i kundërti: të edukojë qytetarë që argumentojnë, debatojnë, respektojnë mendimin ndryshe dhe marrin përgjegjësi për vendimet e tyre. Nëse vetë institucioni nuk arrin ta kultivojë këtë frymë brenda mureve të tij, vështirë se mund ta transmetojë atë te brezat e rinj.
Kultura organizative nuk ndërtohet vetëm me ligje, udhëzime administrative apo strategji. Ajo ndërtohet me shembuj konkretë. Kur mësimdhënësi sheh se profesionalizmi respektohet dhe vlerësohet, ai investon më shumë në profesionin e tij. Kur drejtori ndien se mbështetet për vendimet profesionale dhe jo gjykohet për qëndrime jashtë funksionit të tij, ai merr iniciativa dhe ndërton kulturë përgjegjësie. Kur nxënësi sheh drejtësi dhe barazi, ai mëson drejtësinë dhe barazinë. Nxënësit mësojnë jo vetëm nga ajo që u mësohet, por edhe nga mënyra se si funksionon institucioni ku mësojnë. Kur ata perceptojnë se rregullat nuk vlejnë njësoj për të gjithë, rrezikohet të zbehet besimi i tyre te drejtësia, përgjegjësia dhe vetë vlera e meritës.
Por kur ndodh e kundërta, mesazhi që transmetohet është i rrezikshëm. Mësohet se përparimi nuk varet gjithmonë nga puna. Mësohet se suksesi nuk lidhet domosdoshmërisht me meritën. Dhe kjo është humbja më e madhe që mund të pësojë një sistem arsimor. Sepse meritokracia nuk është luks. Ajo është themeli mbi të cilin ndërtohet besimi. Kur besimi humbet, institucionet vazhdojnë të ekzistojnë fizikisht, por gradualisht humbasin autoritetin e tyre moral.
Politizimi nuk e dëmton vetëm procesin e përzgjedhjes së personelit. Ai kufizon edhe autonominë e drejtuesve të shkollave. Një drejtues që ndien se autoriteti i tij varet më shumë nga faktorë jashtë institucionit sesa nga rezultatet që arrin brenda tij, e ka shumë më të vështirë të ndërtojë një kulturë meritokratike. Ndërsa një drejtues që mbështetet në profesionalizëm krijon besim, siguri dhe motivim te stafi që drejton. Pikërisht për këtë arsye, autonomia profesionale dhe llogaridhënia nuk janë koncepte që përjashtojnë njëra-tjetrën; ato plotësojnë njëra-tjetrën.
Në shumë vende që sot konsiderohen modele të suksesit arsimor, një nga parimet themelore të administrimit të shkollave është depolitizimi i vendimmarrjes profesionale. Kjo nuk do të thotë se arsimi është jashtë politikave publike. Përkundrazi. Do të thotë se politika përcakton drejtimin strategjik, ndërsa vendimet profesionale mbështeten në standarde profesionale, transparencë dhe meritë.
Kosova nuk ka mungesë profesionistësh. Nuk ka mungesë mësimdhënësish të përkushtuar, drejtuesish që mbajnë gjallë shkollat me punë të palodhur apo punonjësish që e kuptojnë peshën e misionit të tyre. Problemi lind atëherë kur sistemi nuk arrin ta njohë dhe ta shpërblejë në mënyrë të drejtë këtë përkushtim.
Kur perceptimi për mungesë meritokracie bëhet më i fortë se besimi te institucionet, pasoja nuk është vetëm pakënaqësia. Pasoja është dorëzimi. Dhe një sistem që i shtyn njerëzit më të aftë drejt dorëzimit, largimit ose indiferencës, e varfëron vetveten.
Arsimi nuk mund të ndërtohet mbi kulturën e bindjes së verbër. Ai ndërtohet mbi kulturën e përgjegjësisë profesionale. Mësimdhënësi duhet të ndihet i lirë të shprehë mendimin e tij profesional. Drejtori duhet të ketë guximin të mbrojë interesin e shkollës. Institucionet duhet të krijojnë mekanizma ku kritika profesionale shihet si kontribut për përmirësim dhe jo si kërcënim për autoritetin. Vetëm atëherë mund të flasim për institucione që mësojnë. Sepse edhe institucionet, njësoj si nxënësit, ose mësojnë nga gabimet, ose i përsërisin ato.
Në fund të fundit, politika është e përkohshme, arsimi është afatgjatë. Çdo vendim i gabuar në arsim nuk ndikon vetëm një mandat qeverisës; ai mund të ndikojë një brez të tërë. Prandaj përgjegjësia në këtë sektor është gjithmonë më e madhe sesa cikli politik që e prodhon atë. Qeveritë ndryshojnë, mandatet përfundojnë. Por një brez që nuk merr arsimin që meriton nuk mund të rikthehet më në bankat e shkollës për ta jetuar edhe një herë fëmijërinë. Prandaj, çdo ndërhyrje që dobëson profesionalizmin në arsim nuk është thjesht një gabim administrativ. Është një kosto që e paguan e gjithë shoqëria. Sepse historia ka dëshmuar se shtetet nuk zhvillohen kur politika merr vendin e profesionalizmit. Ato zhvillohen kur politika krijon kushtet që profesionistët të bëjnë punën e tyre. Dhe në asnjë institucion kjo nuk është më e rëndësishme sesa në shkollë.
Sepse aty nuk ndërtohen vetëm dijet e një brezi. Aty ndërtohet vetë e ardhmja e një kombi.
_______________________________________________________________
Në pjesën e gjashtë, nesër do të lexoni: “Teste që matin sistemin, jo vetëm nxënësit”
A janë Testi i Arritshmërisë dhe Provimi i Maturës instrumente të besueshme për matjen e dijes, apo pasqyrojnë dobësitë e vetë sistemit arsimor? Në pjesën e ardhshme do të analizojmë kulturën e testimit, sfidat e integritetit akademik dhe nevojën për një model më të drejtë të vlerësimit.
(Vijon…)
