Shkruan: Burim Gjaka
Në Danimarkë qarkullon një tregim që për shumëkënd në Kosovë tingëllon i pabesueshëm, pothuajse si një histori që i përket një realiteti tjetër.
Sólrun Jákupsdóttir Løkke Rasmussen, bashkëshortja e ish-kryeministrit Lars Løkke Rasmussen, punonte si mësuese në një shkollë publike. Drejtori i shkollës e thirri në një takim disiplinor për të diskutuar performancën e saj profesionale. Ligji danez i jep çdo mësuesi të drejtën të ketë një shoqërues në një proces të tillë, dhe ajo vendosi të sillte në takim vetë kryeministrin. Por ajo që ndodhi më pas është thelbi i kësaj historie: takimi përfundoi me shkarkimin e saj nga puna. Prania e njeriut më të fuqishëm të shtetit nuk ndryshoi asgjë në vendimin e institucionit. Përkundrazi, reagimi publik dhe mediatik u drejtua ndaj kryeministrit, i cili u kritikua për pjesëmarrjen në një proces që mund të interpretohej si presion ndaj administratës së shkollës. Në shumë shoqëri, përfshirë shpesh edhe tonën, pyetja do të ishte: “Si guxoi drejtori ta shkarkojë?” Në Danimarkë, pyetja ishte krejt tjetër: “Pse ishte aty kryeministri?”
Ky ndryshim në mënyrën e të menduarit nuk është i rastësishëm. Danimarka renditet vazhdimisht ndër vendet me nivelin më të ulët të korrupsionit në botë sipas Transparency International, dhe kjo lidhet drejtpërdrejt me mënyrën se si funksionojnë institucionet e saj. Aty, ligji nuk është një rekomandim, por një standard i detyrueshëm që zbatohet njësoj për të gjithë, pavarësisht pozitës apo emrit. Në këtë kontekst, drejtori i shkollës nuk ishte “i guximshëm”, por ai ishte thjesht duke bërë detyrën e tij në një sistem që e mbron profesionalizmin.
Në Kosovë, për fat të keq, shpesh funksionon një logjikë tjetër. Vendimet nuk peshohen gjithmonë mbi bazën e meritës, por mbi bazën e ndikimit politik dhe të grupeve të interesit. Në vend të pyetjes “çfarë di apo si punon?”, shpesh mbizotëron pyetja “kë njeh?”. Ky mentalitet reflektohet në mënyrë të veçantë në sistemin arsimor, ku pozitat drejtuese shpesh janë të ekspozuara ndaj ndikimeve politike dhe rrjeteve të interesit. Kur drejtori i një shkolle emërohet mbi baza të tilla, ai hyn në atë pozitë jo vetëm me përgjegjësi profesionale, por edhe me detyrime të heshtura ndaj atyre që e kanë mbështetur. Në këto kushte, autoriteti i tij për të kërkuar llogari dobësohet dhe vendimet profesionale bëhen të kushtëzuara.
Edhe më problematike është mënyra se si këto ndërhyrje normalizohen në shoqërinë tonë. Ndikimet politike dhe ato të grupeve të interesit shpesh interpretohen si “ndihmë”, “përkrahje” apo “nder”, ndërkohë që në thelb ato minojnë barazinë dhe shkatërrojnë besimin në sistem. Kur një mësues mbrohet jo për shkak të performancës, por për shkak të lidhjeve, mesazhi që u dërgohet të tjerëve është i qartë: profesionalizmi është dytësor.
Pasojat e kësaj qasjeje në Kosovë janë shumë më të thella sesa pranohet zakonisht dhe nuk kufizohen vetëm në një administratë joefikase. Ato prodhojnë një sistem arsimor të dobët në themel, ku cilësia zëvendësohet nga lojaliteti politik dhe klientelist. Kur njerëzit vendosen në pozita drejtuese dhe në klasa jo për atë që dinë, por për atë kë përfaqësojnë apo cilit grup interesi i përkasin, shkollat shndërrohen në hapësira ku mediokriteti institucionalizohet. Në një realitet të tillë, mësimdhënësit e aftë demotivohen, ndërsa nxënësit marrin një edukim që nuk i përgatit për sfidat reale. Kjo krijon një cikël të rrezikshëm vetë-riprodhues: individët e emëruar përmes ndikimit politik dhe rrjeteve të interesit vazhdojnë të promovojnë të njëjtin model, duke mbyllur derën për meritën dhe duke e kthyer sistemin në një rrjet klientelist. Pasoja më e rëndë është afatgjatë—humbja e kapitalit njerëzor. Të rinjtë që kanë aftësi dhe ambicie largohen, sepse nuk shohin hapësirë për zhvillim të drejtë, ndërsa ata që mbeten përballen me një sistem që nuk shpërblen dijen. Kjo nuk është më vetëm çështje arsimi; është një pengesë serioze për zhvillimin ekonomik dhe për vetë funksionalitetin e shtetit.
Nuk është rastësi që vendet me nivel të ulët të korrupsionit dhe institucione të pavarura kanë edhe performancë më të lartë në arsim. Testet ndërkombëtare si PISA (Programme for International Student Assessment) vazhdimisht tregojnë se sistemet që bazohen në meritokraci dhe llogaridhënie prodhojnë rezultate më të mira dhe më të qëndrueshme. Ndërsa aty ku politika dhe interesat e ngushta depërtojnë në vendimmarrje, sistemi prodhon pabarazi dhe mediokritet.
Nëse Kosova synon të ndërtojë një sistem arsimor që i shërben realisht zhvillimit të saj, atëherë ndryshimi nuk mund të mbetet vetëm në nivel deklarativ. Ai duhet të fillojë nga një parim i thjeshtë, por thelbësor: askush nuk duhet të jetë mbi ligjin. Kjo nënkupton që politika dhe grupet e interesit duhet të qëndrojnë jashtë shkollave, që punësimi dhe avancimi të bazohen vetëm në meritë, dhe që drejtuesit e institucioneve të kenë autoritet real për të marrë vendime profesionale pa frikë nga presioni.
Në fund, shembulli i Sólrun Jákupsdóttir Løkke Rasmussen nuk është thjesht një histori interesante nga një vend i largët. Ai është një pasqyrë që na tregon se çfarë ndodh kur një sistem vendos integritetin mbi ndikimin. Në momentin kur në Kosovë nuk do të shtrohet më pyetja “Si guxoi ta shkarkojë?”, por do të pranohet natyrshëm se “Ligji u zbatua”, atëherë do të kemi bërë hapin e parë drejt një arsimi që nuk prodhon vetëm diploma, por ndërton të ardhmen. Sepse një mësues i paaftë, i mbrojtur nga politika apo interesat e ngushta, nuk është thjesht një problem i sistemit – është një padrejtësi ndaj çdo fëmije që i besohet atij sistemi.
