Kosova ka kaluar një cikël të gjatë të luhatjeve në investimet e huaja direkte (IHD) nga nivelet e larta para krizës financiare globale, në një rënie të thellë në mesin e dekadës së kaluar, e deri tek rikthimi në vitet e fundit. Por një element del i padiskutueshëm nga shifrat, se pjesa dërrmuese e investimeve po përqendrohet në patundshmëri, duke e bërë strukturën e IHD-ve më shumë treg banesash sesa motor prodhimi, shkruan Demorkacia.com.
Kosova ka hyrë në vitet e fundit me një realitet të dyfishtë në Investimet e Huaja Direkte (IHD) të cilat në letër shifrat duken historike, por në strukturë, pesha kryesore e investimit është e përqendruar në një sektor që nuk e rrit domosdoshmërisht prodhimin, eksportin apo punësimin afatgjatë.
Të dhënat e Bankës Qendrore të Kosovës (BQK) qe i ka nxjerr Demokracia.com, tregojnë se pas një dekade me luhatje (sidomos pas 2011–2014), IHD-të shënuan një kthesë. Ky “boom” i fundit, megjithatë, nuk shpërndahet në mënyrë të balancuar në ekonomi përkundrazi, dominon qartazi një shtyllë që quhet patundshmëria.
Patundshmëria “magneti” i kapitalit të huaj
Në 2024, pjesa dërrmuese e IHD-ve lidhet me aktivitetet e patundshmërisë (blerje/ndërtim/pronë), duke lënë në hije sektorët që zakonisht konsiderohen motorë të zhvillimit si prodhimi, teknologjia, industria përpunuese dhe eksportet. Kjo prirje nuk është e re është e dukshme edhe në vitet paraprake, veçanërisht pas 2020, ku patundshmëria shpesh del si destinacioni kryesor i kapitalit të huaj.
Në praktikë, kjo do të thotë se Kosova po tërheq para, por jo domosdoshmërisht po tërheq kapacitete prodhuese. Dhe kur IHD-të shndërrohen kryesisht në prona, efekti ekonomik priret të jetë më i kufizuar pasi rritet qarkullimi në ndërtim e tregti, por jo domosdoshmërisht produktiviteti, teknologjia apo eksporti.
Financat dhe shërbimet si shtyllë e dytë, por shumë pas patundshmërisë
Pas patundshmërisë, një rol të rëndësishëm e kanë aktivitetet financiare dhe të sigurimit, që në disa vite rriten ndjeshëm dhe krijojnë një “pjesë të dytë” të portretit të IHD-ve. Sidoqoftë, edhe kur financat rriten, ato nuk e ndryshojnë faktin kryesor, pasi pjesa e investimit që shkon në sektorë të ekonomisë reale (prodhim/industri/teknologji me vlerë të shtuar) mbetet relativisht e vogël.
Prodhimi dhe industria, prania ekziston, por pesha mbetet modeste
Nëse lexohen të dhënat sipas aktivitetit ekonomik, prodhimi (manufacturing) shfaqet herë pas here me vlera pozitive, por jo në përmasa që ta ndryshojnë strukturën. Me fjalë të tjera, Kosova nuk po e përkthen valën e investimeve të huaja në një transformim industrial të dukshëm. Në mbizotërimin ekonomik ku deficiti tregtar është kronik dhe eksportet janë të kufizuara, kjo është një vlersuar shpesh si pikë e dobët strategjike.
Investimet në energji, luhatje dhe sinjale të paqëndrueshmërisë
Një element tjetër që del nga seria vjetore është luhatja e investimeve në nën-sektorë si energjia (elektricitet/gaz/avull), ku shfaqen edhe vlera negative në disa periudha. Këto lëvizje shpesh lidhen me ristrukturime, riatdhesim fitimesh, shlyerje ndërmarrjesh, ose zhvendosje të kapitalit brenda grupeve por në nivel tregues, mesazhi është i qartë se investimet në sektorë strategjikë nuk po ecin me të njëjtin stabilitet si patundshmëria.
Çfarë tregon 2025 deri në tremujorin e tretë?
Sipas serive kohore të publikuara nga BQK (IIP/BoP), të dhënat janë të disponueshme edhe për Q3 2025, përfshirë ndarjen e investimeve direkte sipas aktivitetit dhe komponentëve të bilancit të pagesave.
Në leximin e tremujorëve të parë të 2025 (deri në T3), trendi i viteve të fundit vazhdon, niveli i përgjithshëm qëndron i lartë dhe struktura mbetet e anuar fort drejt patundshmërisë, ndërsa financat e shërbimet ruajnë rolin dytësor. Kjo e bën 2025 një vit ku “ritmi” i investimeve nuk bie.
Dihet se në ekonominë e vogël të Kosovës, ku remitencat dhe konsumi kanë peshë të madhe, është e kuptueshme që patundshmëria të tërheqë kapital. Por kur IHD-të dominohen nga prona, ekspertët e ekonomisë në Kosovw shpesh kanë theksuar se rreziku është që vendi të ketë rritje të çmimeve të banesave pa rritje proporcionale të produktivitetit; pak investime në teknologji/industri (vlerë e shtuar); punësim të përkohshëm (ndërtim), por jo domosdoshmërisht zinxhirë prodhimi afatgjatë dhe varësi të vazhdueshme nga importi, sepse investimi nuk e rrit eksportin.
Investimet e huaja direkte në Kosovë: Gjermania dhe Zvicra udhëheqin fluksin, ndërsa Turqia rrit investimet e saj në mënyrë të qëndrueshme
Në vitin 2024, investimet e huaja direkte arritën në 793.5 milionë euro, duke shënuar një rritje krahasuar me vitin 2023, kur ato ishin 840.1 milionë euro, por me një stabilizim të vogël krahasuar me vitin rekord 2022, kur IHD-të kapën 732 milionë euro.
Vitet e fundit kanë treguar një diversifikim të investimeve nga vende të ndryshme, duke reflektuar besimin e investitorëve të huaj në ekonominë e Kosovës. Investimet nga Turqia kanë pasur një rritje të vazhdueshme, duke arritur në 188.3 milionë euro, ndërkohë që vendet fqinje si Shqipëria dhe Serbia kanë pasur flukse më modeste dhe të paqëndrueshme.
Sektorialisht, kjo rritje e investimeve ka ardhur si rezultat i projekteve të mëdha në sektorët e energjisë, teknologjisë, ndërtimit dhe shërbimeve financiare. Për shembull, Gjermania dhe Zvicra kanë udhëhequr investimet në sektorin financiar dhe energjetik, ndërsa SHBA-ja dhe Turqia kanë fokusuar investimet e tyre në ndërtim dhe teknologji.
Megjithatë, të dhënat tremujore tregojnë se fluksi i investimeve nuk është gjithmonë konstant. Për shembull, gjatë vitit 2024, tremujori i parë solli 182.6 milionë euro IHD, ndërsa tremujori i dytë ishte 175.3 milionë euro, duke reflektuar luhatje të lehta sezoniere dhe ndikime nga situata globale ekonomike. /Demokracia.com/
