Për sundimtarët e Iranit, protestat e sotme masive paraqesin një dilemë shqetësuese.
Iranianët kanë dalë në rrugë për të protestuar kundër kolapsit të monedhës së vendit dhe inflacionit në rritje, ndërsa shumë prej tyre po bëjnë thirrje për fundin e Republikës Islamike.
Megjithatë, reagimi i qeverisë ka qenë i ndryshëm nga valët e mëparshme të pakënaqësisë. Ndërsa udhëheqësit e Iranit u treguan të shpejtë për të shtypur Lëvizjen e Gjelbër të vitit 2009 dhe kryengritjen Grua, Jetë, Liri të vitit 2022, forcat e sigurisë reaguan ngadalë teksa protestat aktuale u intensifikuan.
Në vend që të ndërmerrte një shtypje brutale, presidenti Masoud Pezeshkian fillimisht reagoi me reforma shtrënguese për të liruar fonde për subvencione për të varfrit.
Por kjo zgjidhje e përkohshme nuk funksionoi. Ndërsa të varfrit mund të jenë qetësuar, shtresat e mesme të shoqërisë mbajtën barrën e kostove dhe iu bashkuan protestave në numër gjithnjë e më të madh.
Ajo që nisi si shprehje e pakënaqësisë ekonomike, u shndërrua shpejt në një kryengritje politike. Vetëm pasi protestat shpërthyen në mbarë vendin më 8 janar, regjimi ndërhyri seriozisht për t’i shtypur ato.
Pse reagimi ndaj mospajtimit politik ishte kaq i ndryshëm këtë herë? Protestat aktuale po zhvillohen nën hijen e luftës 12-ditore të Iranit me Izraelin qershorin e kaluar.
Zyrtarët iranianë janë ende të tronditur nga konflikti dhe veprojnë me supozimin se ai mund të rifillojë në çdo moment.
Ky kërcënim është më i madh se trazirat e brendshme politike, sepse goditjet e Izraelit ndaj Hezbollahut dhe rënia e regjimit të Bashar al-Assadit në Siri e kanë lënë Iranin me pak mjete parandalimi kundër ndërhyrjes së huaj.
Për ta përkeqësuar situatën, Irani nuk është më në gjendje të parandalojë aktorët e huaj që të nxisin pakënaqësinë popullore brenda vendit.
Gjatë luftës së qershorit 2025, iranianët u rreshtuan pas flamurit dhe regjimi reagoi duke lehtësuar zbatimin e rregullave fetare, veçanërisht sa i përket mbulesës së kokës për gratë.
Por protestat aktuale paraqesin një dilemë: një shtypje shumë e ashpër mund të prishë marrëveshjen e brishtë që regjimi arriti me popullsinë pas luftës, ndërsa lejimi i zgjerimit të protestave mund të ftojë ndërhyrje të huaj.
Përkeqësimi i ekonomisë iraniane ka qenë gjithashtu një faktor vendimtar. Një kombinim i keqmenaxhimit, korrupsionit dhe sanksioneve shkatërruese ka shkaktuar inflacion dhe papunësi të shfrenuar, duke dobësuar gradualisht klasën e mesme dhe duke zgjeruar radhët e të varfërve.
Lufta e qershorit i përshpejtoi këto prirje. Në gjashtë muajt pas saj, rial-i humbi mbi 40% të vlerës dhe inflacioni u rrit deri në 60%. Meqë shumëkush supozoi se goditja ndaj programit bërthamor të Iranit kishte ulur levën e tij për të negociuar lehtësimin e sanksioneve, pasoi shpejt edhe ikja e kapitalit.
Kështu, në sytë e udhëheqësve iranianë, gjendja ekonomike që i ka nxjerrë protestuesit në rrugë është thellësisht e ndërthurur me kërcënimin e jashtëm me të cilin përballet vendi.
Ata e mbajnë mend se gjatë luftës së vitit të kaluar, Izraeli u bëri thirrje iranianëve të zakonshëm të revoltoheshin. Izraelitët llogaritën se eliminimi i dhjetëra komandantëve të lartë ushtarakë dhe goditja e institucioneve ushtarake dhe të sigurisë do ta nxiste popullsinë e pakënaqur të Iranit të ngrihej dhe ta mposhtte shtetin e dobësuar.
Kur kjo nuk ndodhi, udhëheqësit iranianë ishin të parët që pranuan se e kishin mbijetuar luftën falë popullit të tyre. Por po ashtu u bë e qartë se një kryengritje popullore ishte pjesë e strategjisë izraelite të luftës, dhe ky realizim ndikon në mënyrën se si ata i shohin protestat aktuale.
Këto dyshime u konfirmuan kur presidenti amerikan Donald Trump doli së fundmi në rrjetet sociale për të deklaruar se Shtetet e Bashkuara janë “gati për veprim”, të gatshme të ndërhyjnë për të “shpëtuar” protestuesit iranianë nga një shtypje e dhunshme.
Kërcënimi i vërtetë i protestave nuk qëndron në atë që iranianët mund të arrijnë vetë, por nëse ato mund të shërbejnë si justifikim për veprim ushtarak amerikan kundër Iranit.
Paralelizmat e dukshme janë me Libinë dhe Sirinë gjatë Pranverës Arabe, kur SHBA-të dhe disa qeveri evropiane thirrën parimin e “përgjegjësisë për të mbrojtur” protestuesit për të justifikuar ndërhyrjen ushtarake.
Këto kryengritje popullore u shndërruan shpejt në përpjekje për ndryshim regjimi të udhëhequra nga jashtë, duke çuar përfundimisht në luftë civile dhe kolaps shtetëror. Veçanërisht domethënëse është se Garda Revolucionare Islamike e Iranit është e mbushur me veteranë të konfliktit sirian.
Ata e panë nga afër se sa shpejt protestat paqësore, me mbështetje të jashtme, mund të çojnë në luftë civile. Imperativi për të shmangur fatin e Libisë dhe Sirisë është forca shtytëse pas vendimmarrjes iraniane sot.
Një faktor tjetër në mendimin e udhëheqësve iranianë është kapja nga SHBA-të e presidentit venezuelas Nicolás Maduro. Ashtu si të gjithë të tjerët në botë, udhëheqësit e Iranit u tronditën.
Kjo nuk ishte forma e ndryshimit të regjimit që Amerika kishte zbatuar në Afganistan dhe Irak në fillim të viteve 2000, apo që ndoqi në Libi dhe Siri një dekadë më vonë.
Në vend që të angazhohej me trupa ose të promovonte ndërtimin e shtetit, administrata Trump ka lënë në vend strukturën e pushtetit chavist, duke kërkuar që ajo t’i nënshtrohet kontrollit imperial amerikan ose të përballet me shtrëngim ekonomik.
A mund të ndjekin SHBA-të një strategji të ngjashme kundër Republikës Islamike?
Nëse po, ajo mund të përpiqet të nisë një sulm ushtarak preciz për të vrarë Udhëheqësin Suprem të Iranit dhe figura kyçe politike e ushtarake, të kapë cisterna iraniane të naftës në det të hapur dhe më pas t’i kërkojë asaj që mbetet nga Republika Islamike të pranojë kërkesat amerikane (të cilat do të përfshinin braktisjen e programeve bërthamore dhe raketore dhe dorëzimin e kontrollit mbi burimet natyrore).
Edhe pa vrarë udhëheqësit iranianë, një strategji amerikane bombardimesh dhe ndalimi të eksporteve të naftës mund ta gjunjëzojë regjimin.
Përballë këtyre skenarëve, reagimi i menjëhershëm i Iranit ishte të theksonte kostot e mundshme të agresionit amerikan.
Më 6 janar, Këshilli i Mbrojtjes së Iranit rishikoi qëndrimin e tij strategjik, duke njoftuar se Irani mund të ndjekë “masa parandaluese” nëse përballet me “shenja objektive kërcënimi”.
Edhe pse një sulm parandalues ndaj objektivave amerikane në Lindjen e Mesme do të ftonte me siguri një luftë që Irani nuk e dëshiron, dhe që mund të shënonte fundin e regjimit, Republika Islamike nuk mund të përballojë të krijojë përshtypjen se mposhtja e saj do të ishte pa kosto.
Edhe nëse Irani arrin të shmangë një përballje të drejtpërdrejtë me SHBA-të, megjithatë, dhe edhe nëse vala aktuale e protestave zbehet, ekonomia e vendit është në një spirale rënëse.
Kjo do të thotë se zemërimi publik vetëm do të rritet në afatmesëm dhe afatgjatë.
Republika Islamike është në një darë, e shtrënguar nga kërcënimi i jashtëm i SHBA-ve dhe Izraelit dhe nga kërcënimi i brendshëm i një kryengritjeje masive.
Nuk ka rrugëdalje të lehtë nga ky ngërç. Një kolaps i plotë i Republikës Islamike nuk është domosdoshmërish i afërt, por revolucioni i Iranit tani po i afrohet fundit.
Vali Nasr është profesor i Studimeve të Lindjes së Mesme dhe Marrëdhënieve Ndërkombëtare në Shkollën e Studimeve të Avancuara Ndërkombëtare të Universitetit Johns Hopkins dhe autor, së fundmi, i librit Iran’s Grand Strategy: A Political History (Princeton University Press, 2025).
Të drejtat e autorit: Project Syndicate, 2026
