Fejton analitik- Pjesa e parë
Kur një shtet fillon ta humbas të ardhmen
“Arsimi është arma më e fuqishme me të cilën mund të ndryshohet bota.”
— Nelson Mandela—
Shkruan: Burim Gjaka
Ka thënie që frymëzojnë dhe ka të tjera që shërbejnë si busull për fatin e një kombi. Kjo është njëra prej tyre. Sepse mënyra se si një shtet e trajton arsimin nuk tregon vetëm nivelin e zhvillimit të tij; ajo zbulon edhe sa seriozisht e merr të ardhmen e vet.
Historia e qytetërimeve dëshmon se asnjë komb nuk është ngritur mbi themelet e rastësisë. Perandoritë kanë lindur dhe janë shuar, ekonomitë kanë njohur periudha lulëzimi e rënieje, kufijtë janë zhvendosur dhe sistemet politike janë rrëzuar. Megjithatë, një e vërtetë ka mbetur e pandryshuar: shtetet që investuan në dije mbijetuan dhe përparuan; ato që e nënvlerësuan arsimin, herët a vonë paguan çmimin e kësaj neglizhence.
Pasuria më e madhe e një vendi nuk janë nafta, mineralet apo pasuritë natyrore. Ajo është njeriu. Por njeriu nuk lind i përgatitur; ai formohet. Formohet në familje, në shkollë, në universitet dhe në një kulturë që e vendos dijen në qendër të zhvillimit shoqëror. Pikërisht për këtë arsye, arsimi nuk është thjesht një sektor i administratës publike. Ai është mekanizmi përmes të cilit ndërtohen ekonomia, drejtësia, shëndetësia, siguria, administrata dhe vetë demokracia. Me fjalë të tjera, cilësia e institucioneve të nesërme fillon nga cilësia e shkollës së sotme.
Filozofi amerikan John Dewey shkruante se: “Arsimi nuk është përgatitje për jetën; arsimi është vetë jeta.” Nëse kjo është e vërtetë për individin, atëherë është po aq e vërtetë edhe për shtetin. Çdo investim në arsim është investim në kapitalin njerëzor, në stabilitet institucional dhe në zhvillimin ekonomik afatgjatë. Përkundrazi, çdo neglizhencë ndaj arsimit është një borxh që shoqëria ua lë brezave që vijnë.
Nuk është rastësi që vendet me institucionet më të forta dhe ekonomitë më konkurruese janë po ato që, dekada më parë, vendosën arsimin në qendër të politikave të tyre kombëtare. Asnjë vend nuk është bërë i pasur dhe më pas ka ndërtuar një sistem arsimor cilësor. Përkundrazi, pothuajse çdo shtet që sot konsiderohet model zhvillimi u bë i tillë sepse ndërtoi më parë një arsim cilësor.
Pas Luftës së Dytë Botërore, Finlanda ishte një vend me ekonomi modeste dhe me sfida të shumta sociale. Singapori nuk kishte burime natyrore dhe konsiderohej një shtet me perspektivë të kufizuar. Koreja e Jugut ishte ndër vendet më të varfra në botë. Megjithatë, të trija këto shtete morën të njëjtin vendim strategjik: vendosën arsimin në themel të zhvillimit kombëtar. Brenda pak dekadash ndërtuan sisteme arsimore që sot studiohen si modele ndërkombëtare dhe ekonomi që konkurrojnë me vendet më të zhvilluara. Asgjë nuk ishte rastësi. Ishte rezultat i një filozofie të qartë: investimi më fitimprurës nuk është ai që ndërton më shumë beton, por ai që ndërton më shumë dije.
Në Kosovë, për fat të keq, kjo filozofi ende nuk është shndërruar në kulturë shtetërore. Në çdo program qeverisës arsimi shpallet prioritet kombëtar. Çdo fillimvit shkollor shoqërohet me premtime për reforma, cilësi, digjitalizim dhe modernizim. Megjithatë, pas përfundimit të ceremonive zyrtare, mbetet realiteti i përditshëm i shumë shkollave: investime të pamjaftueshme, infrastrukturë e amortizuar, laboratorë të paplotësuar, mungesë e pajisjeve didaktike, ngarkesë administrative dhe një ndjenjë gjithnjë e më e përhapur se arsimi trajtohet më shumë si shpenzim buxhetor sesa si investimi më strategjik i shtetit.
Kjo nuk është vetëm një perceptim. Rezultatet e nxënësve kosovarë në testimet ndërkombëtare kanë treguar vazhdimisht se sistemi ynë arsimor përballet me sfida serioze në zhvillimin e kompetencave themelore. Këto rezultate nuk flasin vetëm për performancën e nxënësve; ato janë një pasqyrë e gjendjes së të gjithë sistemit. Prandaj, sot nuk mund të flasim më vetëm për një krizë arsimore. Krizat janë të përkohshme. Ato kapërcehen. Ato korrigjohen.
Ajo që po ndodh me arsimin në Kosovë ka marrë tiparet e një degradimi strukturor, madje të një erozioni gradual institucional, ku problemet nuk janë më të izoluara, por lidhen me njëra-tjetrën në një zinxhir që prek financimin, menaxhimin, motivimin e mësimdhënësve, autonominë e shkollave, vlerësimin e nxënësve dhe besimin e qytetarëve ndaj shkollës publike.
Në administrimin publik ekziston një parim i njohur: institucionet rrallë shemben brenda një dite. Ato dobësohen gradualisht, kur vendimet afatshkurtra fillojnë të zëvendësojnë vizionin afatgjatë. Pikërisht kjo duket se ka ndodhur edhe me sistemin tonë arsimor. Për vite me radhë janë grumbulluar probleme që nuk janë trajtuar në thelb. Janë hartuar strategji, janë miratuar ligje, janë ndryshuar plane e udhëzime administrative, por rezultatet kanë mbetur larg pritjeve. Pasojat tashmë janë të dukshme. Ato nuk maten vetëm me renditjet në testime ndërkombëtare. Ato maten me diçka edhe më shqetësuese: me humbjen graduale të besimit.
Kur prindi fillon të besojë se suksesi i fëmijës së tij varet më shumë nga kurset private sesa nga shkolla publike; kur mësimdhënësi ndien se profesioni i tij nuk gëzon më prestigjin dhe mbështetjen që meriton; kur drejtori e sheh veten më shumë si administrator procedurash sesa si udhëheqës pedagogjik; kur nxënësi e percepton shkollën si vend ku duhet të kalojë kohën dhe jo si hapësirë ku ndërton të ardhmen e vet, atëherë problemi nuk është më vetëm arsimor. Ai është bërë problem shoqëror.
Dhe kur arsimi bëhet problem shoqëror, pasojat nuk mbeten brenda mureve të shkollës. Ato reflektohen në ekonomi, në administratë, në drejtësi, në tregun e punës, në emigrimin e të rinjve, në kulturën qytetare dhe në aftësinë e shtetit për të konkurruar në një botë gjithnjë e më të mbështetur në dije. Çdo i ri që largohet nga vendi me bindjen se arsimi nuk i garanton mundësi reale zhvillimi përfaqëson një humbje të dyfishtë: humbet individi dhe humbet investimi që shoqëria ka bërë tek ai.
Ky fejton nuk synon të gjejë fajtorë të një dite apo të një mandati. Problemet e arsimit në Kosovë nuk janë produkt i një qeverie të vetme, as i një ministri apo i një komune të vetme. Ato janë ndërtuar ndër vite dhe janë ushqyer nga mungesa e vazhdimësisë, politizimi, investimet e pamjaftueshme dhe reformat që shpesh kanë mbetur vetëm në letër.
Pikërisht për këtë arsye, ato kërkojnë një analizë të sinqertë, të mbështetur në fakte, argumente dhe përgjegjësi. Sepse çdo reformë serioze fillon me një diagnozë të saktë. Dhe diagnoza është e qartë: sistemi ynë arsimor nuk ka më nevojë për ndërhyrje kozmetike. Ai ka nevojë për rikthimin e besimit, profesionalizmit dhe vizionit. Ka nevojë për politika që e trajtojnë arsimin jo si shpenzim, por si investimin më strategjik që mund t’i bëhet një kombi.
Historia na mëson se shtetet rrallë bien brenda natës. Rënia fillon shumë më herët, në klasat ku mungon cilësia, në shkollat që harrohen nga politika dhe në shoqëritë që e trajtojnë arsimin si shpenzim e jo si investim.
Pikërisht aty fillon kolapsi i heshtur i së ardhmes së një kombi.
________________________________________________________
Në pjesën e dytë, nesër mund të lexoni: “ Shkolla pa mjete, shteti pa prioritet”
A janë investimet në arsimin parauniversitar në përputhje me rëndësinë që i atribuohet këtij sektori? Pse shumë shkolla vazhdojnë të përballen me mungesa elementare dhe si ndikojnë këto drejtpërdrejt në cilësinë e mësimdhënies? Në pjesën e ardhshme do të analizojmë financimin e arsimit, infrastrukturën shkollore dhe arsyet pse cilësia nuk mund të ndërtohet mbi mungesën e kushteve bazë.
( vijon)….
