Shkruan: Burim Gjaka
Hazir Gjaka (1887–1945) nga Oshlani i Vushtrrisë ishte një ndër figurat më të respektuara të rezistencës kombëtare shqiptare në gjysmën e parë të shekullit XX. Oda e tij ishte strehë e veprimtarëve të lëvizjes kaçake, ndërsa vetë ai u dallua si luftëtar, pajtimtar dhe komandant ushtarak. Mori pjesë në Luftën e Galicës më 1924 krah Azem Bejtës, kontribuoi në organizimin e mbrojtjes së popullatës shqiptare nga sulmet çetnike gjatë vitit 1943 dhe, në kuadër të Brigadës së Drenicës të udhëhequr nga Shaban Polluzha, komandoi Batalionin VI në luftimet e zhvilluara në Obri, Rezallë, Artakoll, Çiçavicë dhe zonën operative të Vushtrrisë. I plagosur rëndë gjatë luftimeve të vitit 1945, Hazir Gjaka mbeti deri në frymën e fundit besnik i idealit për të cilin kishte luftuar gjatë gjithë jetës së tij, duke u bërë simbol i qëndresës, besës dhe sakrificës për liri.
Këto janë vetëm disa nga të dhënat kryesore të jetës dhe veprës së Hazir Gjakës. Kontributi i tij historik është shumë më i gjerë dhe meriton trajtim të veçantë nga studiuesit dhe historianët. Megjithatë, qëllimi i këtij shkrimi nuk është të ndalet në hollësitë e biografisë së tij, por të shtrojë një çështje me rëndësi publike dhe qytetare: nevojën që Vushtrria ta përjetësojë kujtimin e kësaj figure përmes një përmendoreje dinjitoze.
Një qytet që respekton historinë e vet nuk mjaftohet vetëm duke e përmendur të kaluarën në raste përvjetorësh. Ai kujdeset që figurat më përfaqësuese të saj të jenë pjesë e përditshmërisë së qytetarëve, të pranishme në hapësirat publike dhe në kujtesën kolektive të brezave. Historia nuk duhet të mbetet e mbyllur në libra, arkiva apo rrëfime familjare; ajo duhet të jetë e dukshme, e prekshme dhe e pranishme në jetën e përditshme.
Është e vërtetë se një rrugë në Vushtrri mban emrin e Hazir Gjakës dhe kjo përbën një formë respekti institucional që duhet vlerësuar. Megjithatë, përmasat e kontributit të tij tejkalojnë simbolikën që ofron emërtimi i një rruge. Shumë qytetarë kalojnë çdo ditë nëpër rrugë pa e ditur se kush ishte personi emrin e të cilit ajo mban. Emri në një tabelë rrugore, ndonëse i rëndësishëm, nuk arrin ta komunikojë peshën historike të figurës, sakrificat e saj dhe rolin që ka luajtur në historinë e vendit.
Një përmendore, përkundrazi, krijon një raport tjetër me kujtesën historike. Ajo të ndalon për një çast, të bën të reflektosh, të shtyn të pyesësh dhe të mësosh. Ajo është një mësues i heshtur që qëndron para brezave dhe u kujton atyre se liria, dinjiteti dhe identiteti nuk janë dhuratë, por rezultat i sakrificave të njerëzve konkretë. Pikërisht për këtë arsye, emërtimi i një rruge dhe ngritja e një përmendoreje nuk përjashtojnë njëra-tjetrën; ato plotësojnë njëra-tjetrën.
Në rastin e Hazir Gjakës, përmendorja do të kishte një kuptim edhe më të thellë. Përmes figurës së tij nuk do të nderohej vetëm një individ apo një familje. Do të nderoheshin vlera që kanë mbajtur gjallë kombin shqiptar në periudhat më të vështira të historisë: trimëria, besa, sakrifica, urtësia, pajtimi dhe dashuria për atdheun. Ai nuk ishte vetëm luftëtar që mori pjesë në beteja të rëndësishme. Ai ishte edhe pajtimtar që kontribuoi në ruajtjen e harmonisë shoqërore dhe në forcimin e unitetit kombëtar. Ishte një figurë që bashkonte armën dhe urtësinë, guximin dhe mençurinë, rezistencën dhe përgjegjësinë qytetare.
Përmendorja do të kishte gjithashtu një vlerë të madhe edukative. Në një kohë kur brezat e rinj po rriten në një realitet krejt ndryshe nga ai i paraardhësve të tyre, është detyrë e shoqërisë që t’u ofrojë pika referimi historike dhe morale. Fëmijët dhe të rinjtë duhet të kenë mundësinë të njohin figurat që kanë kontribuar në ndërtimin e lirisë dhe identitetit tonë. Çdo monument është një faqe historie e vendosur në hapësirën publike. Çdo monument është një ftesë për të mësuar, për të reflektuar dhe për të kuptuar më mirë rrënjët tona.
Për këtë arsye, vendosja e përmendores në hyrje të qytetit, diku përballë Marketit “ Edona” nga ana e Artakollit dhe Çyçavicës do të ishte zgjedhje e qëlluar. Ky lokacion lidhet natyrshëm me hapësirën ku Hazir Gjaka veproi dhe luftoi si komandant. Nuk do të ishte thjesht një vend ku ngrihet një monument, por një pikë me simbolikë historike që do t’u kujtonte qytetarëve dhe vizitorëve lidhjen e fortë ndërmjet figurës së tij dhe trevave që ai mbrojti. Një përmendore në atë hyrje do të shndërrohej në një portë simbolike të kujtesës historike të Vushtrrisë.
Nderimi i figurave historike nuk duhet të mbetet vetëm përgjegjësi e familjeve të tyre. Ai është obligim i institucioneve dhe i vetë komunitetit. Komuna e Vushtrrisë, Drejtoria për Kulturë, historianët, shoqatat e dala nga luftërat çlirimtare, asamblistët komunalë dhe qytetarët pa dallim bindjesh politike duhet ta shohin këtë nismë si një mundësi për të forcuar kulturën e kujtesës dhe për të pasuruar trashëgiminë historike të qytetit.
Hazir Gjaka bëri pjesën e tij për këtë vend pa kërkuar asgjë në këmbim. Ai nuk kërkoi monumente, lavdi apo privilegje. La pas vetëm veprën, sakrificën dhe shembullin e tij. Sot, pas më shumë se tetë dekadash, është radha e Vushtrrisë që ta shndërrojë mirënjohjen në një vepër konkrete.
Sepse figurat e mëdha nuk kanë nevojë për përmendore që të bëhen të mëdha. Ato janë të mëdha nga veprat që kanë lënë pas. Por qytetet kanë nevojë për përmendore që të dëshmojnë se dinë t’i njohin, t’i respektojnë dhe t’i nderojnë njerëzit që ndihmuan në formësimin e historisë së tyre. Prandaj, ngritja e një përmendoreje për Hazir Gjakën nuk do të ishte vetëm një akt nderimi ndaj një luftëtari, komandanti dhe pajtimtari të shquar, por një investim në kujtesën historike, identitetin kulturor dhe dinjitetin qytetar të Vushtrrisë.
Me shpresën se ky shkrim do të prekë aty ku duhet dhe do të nxisë reflektim e veprim konkret, besojmë se Vushtrria do të gjejë mënyrën e duhur për t’i shprehur mirënjohjen e merituar Hazir Gjakës. Sepse përmendorja nuk do të ishte vetëm një monument për një njeri, por një dëshmi e respektit të një qyteti për historinë, sakrificën dhe vlerat mbi të cilat është ndërtuar. Siç shprehej Abraham Lincoln: “Një popull që nderon heronjtë e tij, nderon vetveten.”
